नेपालमा खानेपानी उपभोक्ता समितिले करिब ४० प्रतिशत घर धुरीलाई पानी वितरण गर्दै आएको छ तर सुरक्षित पिउने पानी प्रदान गर्न ९९% जसो उपभोक्ता समिति असफल भएका छन् । उपभोक्ताहरु संग आवश्यक अनुरुप पैसा वसुल गरेपनि परिक्षण भन्दा अन्य व्यक्तिगत फाइदा हुने काममा खर्च भइरहेको देखिन्छ ।
खानेपानी उपभोक्ता समितिले सुरक्षित खानेपानी वितरण गर्न विभिन्न कदमहरू लिनुपर्छ। पहिलो, पानीमा हानिकारक जीवाणु, भाइरस, रासायनिक तत्वहरूको उपस्थिति पत्ता लगाउन नियमित परीक्षण गर्न आवश्यक छ। यसमा पिएच स्तर, टर्बिडिटी, र भारी धातुहरूको जाँच समावेश हुन्छ। दोस्रो, पानीलाई शुद्ध गर्न डिस्इन्फेक्शन विधिहरू, जस्तै क्लोरीनेसन वा यूवी विकिरण, प्रयोग गर्नुपर्छ। तेस्रो, पानी स्रोतहरू जस्तै इनार, कुवा, र नदीको संरक्षण र व्यवस्थापन गर्नुपर्छ, जसले प्रदूषणबाट जोगाउँछ। चौथो, पाइपलाइन र वितरण प्रणालीको नियमित मर्मत र सफाइ गरी चुहावट वा फोहर जम्मा हुनबाट बचाउनुपर्छ। पाँचौं, उपभोक्ताहरूलाई पानीको सरसफाइ र संरक्षणको बारेमा जानकारी दिन सचेतना कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नु पर्छ। छैटौं, आपतकालीन अवस्थाहरूमा पानीको आपूर्ति सुनिश्चित गर्न आपतकालीन योजना बनाउनु पर्छ, जसमा वैकल्पिक स्रोतहरूको पहिचान र डिजइन्फेक्शन विधिहरू समावेश हुन्छ। सातौं, उपभोक्ताहरूको माग अनुसार पानीको आपूर्ति व्यवस्थापन गर्नुपर्छ।
किन गर्नु पर्छ पानी परिक्षण ?
खानेपानी उपभोक्ता समितिले नियमित पानी परिक्षण गर्नुका प्रमुख कारणहरू मध्ये मुख्य कारण भनेको स्वास्थ्य सुरक्षाको सुनिश्चितता गर्नु हो। नियमित परिक्षणले पानीमा भएका हानिकारक जीवाणु, भाइरस, परजीवी, र रासायनिक तत्वहरूको पहिचान गर्न मद्दत गर्छ, जसले विभिन्न प्रकारका पानीजन्य रोगहरू जस्तै हैजा, टाइफाइड, हेपाटाइटिस, र पाचन प्रणालीका समस्याहरूबाट उपभोक्ताहरूलाई बचाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। यसका साथै, नियमित परिक्षणले पानीको pH स्तर, टर्बिडिटी, स्वाद, र गन्ध जस्ता गुणहरू मापन गरी पानीको गुणस्तर सुनिश्चित गर्छ। यो प्रक्रियाले कानूनी र नियामक मापदण्डहरू पूरा गर्न, उपभोक्तामा विश्वासको वातावरण सिर्जना गर्न, र जलवायु परिवर्तन तथा वातावरणीय प्रभावका कारण आउने परिवर्तनहरूलाई नियन्त्रण गर्न पनि मद्दत गर्छ। अन्ततः, नियमित पानी परिक्षण उपभोक्ताको स्वास्थ्य र सुरक्षाको रक्षा गर्ने एक महत्वपूर्ण उपाय हो।
नियमित परिक्षण गराउनु पर्ने कुराहरु ?
नेपालको खानेपानी गुणस्तर मापदण्ड,२०७९ विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO)को मार्गनिर्देशन अनुशार तर्जुमा गरेको छ । खानेपानी उपभोक्ता समितिले WHO को मार्गनिर्देशन अनुसार विभिन्न परिक्षणहरू गराउनु पर्ने हुन्छ। यी परिक्षणहरूले खानेपानीको गुणस्तर सुनिश्चित गर्न मद्दत गर्छन्। WHO guideline अनुसार निम्न परिक्षणहरू गराउनु पर्छ:
- रासायनिक परिक्षण: पानीमा रहेका विभिन्न रासायनिक तत्वहरूको मात्रा जाँच्न:
- pH स्तर: पानीको अम्लीयता वा क्षारीयता मापन गर्न।
- फ्लोराइड: अत्यधिक फ्लोराइडको मात्रा स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुन सक्छ।
- नाइट्रेट र नाइट्राइट: यिनको अत्यधिक मात्रा विशेष गरी बालबालिकाको स्वास्थ्यमा असर गर्न सक्छ।
- भारी धातुहरू: जस्तै, आर्सेनिक, लेड, मर्करी आदिको उपस्थिति र मात्रा मापन गर्न।
- क्लोराइड: पानीमा नुनको मात्रा मापन गर्न।
- भौतिक परिक्षण: पानीको भौतिक गुणहरू जाँच्न:
- रंग: पानीको रंग कस्तो छ भन्ने जाँच्न।
- गन्ध: पानीमा कुनै अनौठो गन्ध त छैन भन्ने जाँच्न।
- स्वाद: पानीको स्वाद सामान्य छ कि छैन भन्ने जाँच्न।
- टर्बिडिटी (मलिनता): पानीमा फोहोर कणहरूको उपस्थिति मापन गर्न।
- माइक्रोबायोलोजिकल परिक्षण: पानीमा रोगजनक जीवाणु, भाइरस वा परजीवीहरूको उपस्थिति जाँच्न:
- कोलिफर्म ब्याक्टेरिया: खासगरी E. coli जस्ता ब्याक्टेरियाहरूको उपस्थिति मापन गर्न।
- फेकल स्ट्रीप्टोककस: यो परिक्षणबाट पानीमा फोहोरको उपस्थिति पत्ता लाग्छ।
- हेपाटाइटिस रोटा भाइरस: यस्ता भाइरसहरूको उपस्थिति परीक्षण गर्नुपर्छ।
- डिजइन्फेक्शन परिक्षण: पानीमा प्रयोग गरिने क्लोरीन वा अन्य रासायनिक एजेन्टहरूको स्तर जाँच्न:
- क्लोरिन स्तर: पानीमा पर्याप्त क्लोरिन छ कि छैन भन्ने जाँच गर्न।
यी सबै परिक्षणहरू WHO guideline अनुरूप गरिनु पर्छ, जसले खानेपानीको गुणस्तर सुनिश्चित गर्दछ र मानिसहरूको स्वास्थ्यमा कुनै पनि नकारात्मक असर पर्न नदिने सुनिश्चितता दिन्छ। अन्तमा, उपभोक्ताहरूको प्रतिक्रिया संकलन गरी सेवा सुधारका लागि आवश्यक कदमहरू उठाउनुपर्छ। यी उपायहरू अवलम्बन गर्दा खानेपानी उपभोक्ता समितिले सुरक्षित र गुणस्तरीय खानेपानीको आपूर्ति सुनिश्चित गर्न सक्छ।
लेखक : सुदिप पौडेल ( वातावरणविद्)
